Praca w gospodarstwach rolnych to nie tylko codzienna obsługa zwierząt gospodarskich czy bezpośredni kontakt z czynnikami biologicznymi i chemicznymi, ale także eksploatacja maszyn i urządzeń rolniczych, zarówno tych używanych od pokoleń, jak i tych coraz bardziej zaawansowanych. Gospodarstwa rolne nie są również typowymi zakładami pracy – są jednocześnie miejscem życia, w którym przebywają dzieci, osoby starsze i osoby postronne. Użytkowanie maszyn zatem może nieść za sobą szereg różnych zagrożeń. Te z kolei, jeżeli nie są odpowiednio zidentyfikowane, mogą prowadzić do wypadków, urazów bądź śmierci, nie tylko podczas sezonowego nasilenia prac.
Statystyki wypadkowe
Jak wskazują statystyki wypadkowe KRUS, wypadki z udziałem maszyn nadal stanowią istotną część ogólnej liczby zgłoszeń. W 2024 roku:
- zgłoszono 9 930 zdarzeń wypadkowych w rolnictwie, z czego 9 378 uznano za wypadki przy pracy rolniczej (spadek o 7,73% w porównaniu do roku 2023),
- najwięcej zdarzeń wypadkowych stanowiły zdarzenia z grup: upadek osób (52,0% wypadków), uderzenie, przygniecenie, pogryzienie przez zwierzęta (12,0% wypadków) oraz pochwycenie
i uderzenie przez części ruchome maszyn i urządzeń (10,4% wypadków), - zgłoszono 38 wypadków ze skutkiem śmiertelnym (spadek o 15,6% w porównaniu do 2023 roku oraz 39,7% w porównaniu do 2015 roku),
- najwięcej wypadków śmiertelnych wystąpiło w grupach: przejechanie, uderzenie i pochwycenie przez środek transportu w ruchu (8 ofiar), upadek przedmiotów (8 ofiar), pochwycenie
i uderzenie przez części ruchome maszyn i urządzeń (7 ofiar) oraz upadek osób (6 ofiar).
Pomimo tego, iż w statystykach wypadkowych widoczny jest trend spadkowy, nadal mamy do czynienia z tysiącami zdarzeń rocznie, które często skutkują poważnymi obrażeniami lub trwałą niezdolnością do pracy.
Maszyny rolnicze łączą w sobie elementy mechaniczne, układy hydrauliczne, napędy, przekładnie, elementy elektryczne, ponadto często obsługiwane są w warunkach ograniczonej widoczności. Zdarzenia z ich udziałem wynikać mogą, m.in., z niewystarczających zabezpieczeń technicznych, braku odpowiednich szkoleń ale także z użytkowania sprzętu niezgodnie z jego przeznaczeniem. To pokazuje, że bezpieczeństwo maszyn i urządzeń rolniczych nie jest tematem abstrakcyjnym – to obszar, który jest powszechnie obecny, natomiast rzadko omawiany w sposób systemowy, dotyczący nie tylko inżynierów, producentów czy bezpośrednich użytkowników, ale także pracodawców, nauczycieli i uczniów szkół rolniczych oraz instytucji nadzoru i ubezpieczycieli. Mając to na uwadze, powinno być ono zatem postrzegane nie tylko jako cecha produktu, ale także wymóg prawny, społeczny i ekonomiczny.
Definicja bezpieczeństwa maszyn
Bezpieczeństwo maszyn zdefiniować można jako kompleksowy zbiór zasad, działań i środków technicznych, organizacyjnych oraz proceduralnych, których celem jest ochrona życia i zdrowia użytkowników maszyn, osób postronnych, a także ochrona mienia i środowiska przed skutkami awarii lub niewłaściwego użytkowania maszyn i urządzeń. Definicja „bezpieczeństwa” obejmuje cały cykl życia maszyny – od etapu koncepcji i projektowania, przez produkcję i wprowadzenie do obrotu, użytkowanie, konserwację, aż po wycofanie z eksploatacji i utylizację.
Bezpieczeństwo maszyn a regulacje prawne
Aktualnie podstawowym aktem prawnym regulującym zasadnicze wymagania w zakresie bezpieczeństwa i ochrony zdrowia dla maszyn wprowadzanych do obrotu lub oddawanych do użytku w Unii Europejskiej pozostaje Dyrektywa Maszynowa 2006/42/WE, która będzie obowiązywać do 19 stycznia 2027 r. Z dniem 20 stycznia 2027 r. Dyrektywa zostanie zastąpiona przez Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2023/1230 w sprawie maszyn, które wprowadza bezpośrednio stosowane przepisy we wszystkich państwach członkowskich UE. Nowe rozporządzenie uwzględnia rozwój technologiczny, w szczególności automatyzację i robotyzację, systemy sterowania oparte na oprogramowaniu, maszyny nieukończone, a także kwestie cyberbezpieczeństwa mające wpływ na bezpieczeństwo funkcjonalne.
Zarówno Dyrektywa Maszynowa 2006/42/WE, jak i Rozporządzenie ws. maszyn (UE) 2023/1230 opierają się na tych samych zasadach: obowiązku przeprowadzenia oceny ryzyka, eliminowania zagrożeń już na etapie projektowania oraz stosowania środków ochronnych zgodnie z hierarchią bezpieczeństwa (DM 2006/42/WE Załącznik I, RM 2023/1230 Załącznik III).
Uzupełnieniem przepisów prawnych są normy zharmonizowane, w szczególności:
- PN-EN ISO 12100:2012 – określająca ogólne zasady projektowania maszyn, metodykę oraz zasady oceny i zmniejszania ryzyka,
- normy typu B i C - odnoszące się do jednego aspektu bezpieczeństwa lub jednego rodzaju urządzeń ochronnych oraz określonych grup maszyn.
Zastosowanie norm zharmonizowanych daje domniemanie zgodności z wymaganiami prawnymi, natomiast nie zwalnia producenta z odpowiedzialności za bezpieczeństwo wyrobu.
Bezpieczeństwo maszyn w praktyce
Na poziom bezpieczeństwa maszyny najistotniejszy wpływ ma etap koncepcji i projektowania. Eliminacja zagrożeń zidentyfikowanych w późniejszych fazach, np. podczas testów funkcjonalnych czy laboratoryjnych, może okazać się szczególnie trudna, kosztowna lub wręcz niemożliwa. Zgodnie z zasadami określonymi w PN-EN ISO 12100:2012 oraz przepisach prawa Unii Europejskiej, bezpieczeństwo powinno być realizowane w następującej kolejności:
- eliminowanie zagrożeń przez zastosowanie rozwiązań konstrukcyjnych bezpiecznych samych w sobie,
- zastosowanie technicznych środków ochronnych,
- przekazywanie informacji dotyczących użytkowania (instrukcje, oznakowanie, szkolenia).
Projektowanie maszyny z uwzględnieniem realnych warunków użytkowania m.in. charakterystyką operatora, środowiskiem pracy, ergonomią obsługi czy czynnościami serwisowymi prowadzi do skutecznego wyeliminowania zagrożeń, które mogą się pojawić w okresie całego przewidywanego cyklu życia maszyny.
W sektorze rolno-spożywczym bezpieczeństwo maszyn nie może być traktowane wyłącznie jako spełnienie minimalnych wymagań formalnych. Jest to element kultury technicznej, świadomości zagrożeń i odpowiedzialnego podejścia do relacji człowiek–maszyna. Bezpieczna maszyna to maszyna zaprojektowana z myślą o realnym użytkowniku, rzeczywistych warunkach pracy oraz przewidywalnych błędach obsługi.
Bezpieczeństwo maszyn w praktyce nie zawsze oznacza całkowitą eliminację zagrożeń. Każda maszyna wykonująca pracę, przenosi energię, porusza się, tnie, zgniata lub transportuje materiały – a zatem automatycznie stwarza ryzyko. Tam, gdzie nie jest możliwym stworzenie maszyny „pozbawionej zagrożeń”, należy dążyć do tego, aby wszystkie występujące zagrożenia zostały zidentyfikowane, ocenione i ograniczone do poziomu akceptowalnego, zgodnie z aktualnym stanem wiedzy technicznej.
Celem bezpieczeństwa maszyn jest zatem świadome i systemowe zarządzanie nimi na każdym etapie.
Podstawowe pojęcia
Aby właściwie rozumieć bezpieczeństwo maszyn, konieczne jest zdefiniowanie podstawowych pojęć:
- Zagrożenie - potencjalne źródło szkody - w przypadku maszyn zagrożeniami mogą być m.in.: ruchome części, możliwość pochwycenia lub uderzenia, spadające przedmioty, elementy pod napięciem elektrycznym, gorące powierzchnie, hałas, drgania, substancje chemiczne, ograniczona widoczność czy niewłaściwa ergonomia stanowiska pracy.
- Ryzyko - kombinacja prawdopodobieństwa wystąpienia zdarzenia niebezpiecznego oraz ciężkości jego skutków - każde zagrożenie może generować różne poziomy ryzyka w zależności od warunków pracy, charakterystyki użytkownika czy częstotliwości narażenia - ryzyko jest przedmiotem oceny i zarządzania, nie jest natomiast samym zagrożeniem.
- Ocena ryzyka - systematyczny proces identyfikowania zagrożeń, szacowania i oceny ryzyka oraz doboru odpowiednich środków ochronnych – zgodnie z PN-EN ISO 12100:2012, ocena ryzyka musi poprzedzać projektowanie maszyny i stanowić podstawę wszystkich decyzji konstrukcyjnych, a jej rezultatem jest zarówno projekt maszyny, jak i sposób jej bezpiecznej eksploatacji.
Analizy wypadków, opisywane w literaturze branżowej a także prowadzone m.in. przez KRUS, wskazują, iż w większości zdarzeń występuje tzw. czynnik ludzki, przy czym nie zawsze oznacza to winę użytkownika. Częstą przyczyną zdarzeń wypadkowych jest niedostosowanie maszyn do realnych warunków pracy oraz możliwości psychofizycznych człowieka. Bezpieczeństwo maszyn musi zatem uwzględniać zmęczenie i rutynę, naturalną skłonność do upraszczania czynności, presję czasu i sezonowość prac oraz ograniczenia ergonomiczne.
Błędy użytkowników oraz zadania konstruktorów
Nowoczesne podejście do bezpieczeństwa, obecne w Rozporządzeniu (UE) 2023/1230 oraz w normach zakłada, iż błędy użytkownika są nieuniknione, natomiast do zadań konstruktora i producenta należy zaprojektowanie maszyny z ograniczeniem skutków tych błędów.
Najczęściej wskazywanymi w praktyce rolniczej zagrożeniami są:
- zagrożenia mechaniczne – pochwycenia przez ruchome elementy, zmiażdżenia, przecięcia, uderzenia, przygniecenia
- zagrożenia elektryczne – porażenia prądem, uszkodzenia instalacji,
- zagrożenia termiczne – oparzenia, zapłony, pożary,
- zagrożenia ergonomiczne – przeciążenia układu mięśniowo-szkieletowego, wymuszone pozycje ciała, powtarzalne ruchy,
- zagrożenia związane z hałasem i drganiami,
- zagrożenia organizacyjne – brak instrukcji, niewłaściwa organizacja pracy, pośpiech, zmęczenie, rutyna,
- zagrożenia wynikające z niewłaściwej obsługi lub konserwacji.
Praktyka eksploatacyjna a także dane KRUS jasno pokazują, iż zdarzenia wypadkowe rzadko są skutkiem jednego czynnika – najczęściej dochodzi do wypadków, gdy kilka grup zagrożeń nakłada się na siebie.
Mając powyższe na uwadze, bezpieczeństwo można określić jako stan, w którym ryzyko zostało zredukowane do poziomu akceptowalnego poprzez eliminowanie zagrożeń lub stosowanie zabezpieczeń.
Odpowiedzialność producenta
Jak wskazaliśmy w treści powyżej, bezpieczeństwo maszyn nie jest wyłącznie dobrą praktyką techniczną – jest obowiązkiem regulowanym przepisami prawa Unii Europejskiej. Producent ponosi kluczową odpowiedzialność za bezpieczeństwo maszyny, już od etapu koncepcji. Oprócz obowiązków wynikających z zapisów Załącznika I Dyrektywy Maszynowej oraz Załącznika III Rozporządzenia (UE), o których już wspominaliśmy, do producenta należy (art. 5 Dyrektywy 2006/42/WE oraz art. 10 Rozporządzenia (UE) 2023/1230) m.in.:
- sporządzenie kompletnej dokumentacji technicznej,
- zapewnienie zgodności z wymaganiami zasadniczymi,
- przeprowadzenie właściwej procedury oceny zgodności,
- dostarczenie instrukcji obsługi zawierającej informacje o ryzykach resztkowych i zasadach bezpiecznego użytkowania,
- dostarczenie deklaracji zgodności potwierdzającej spełnienie wymagań zasadniczych,
- oznakowanie maszyny znakiem CE.
Dzięki tym działaniom możliwe jest wykazanie, iż maszyna została zaprojektowana i wykonana zgodnie z zasadniczymi wymaganiami bezpieczeństwa.
Odpowiedzialność za bezpieczeństwo maszyny nie kończy się w momencie wprowadzenia jej na rynek. W kolejnych etapach cyklu życia, to użytkownik maszyny odpowiada za:
- eksploatację maszyny zgodnie z instrukcją obsługi,
- utrzymanie maszyny w należytym stanie technicznym,
- właściwą konserwację i naprawy,
- organizację bezpiecznej pracy,
- szkolenie operatorów i przestrzeganie zasad BHP.
Najczęstsze przyczyny wypadków w 2024
Statystyki KRUS oraz analizy przypadków w literaturze branżowej pokazują, że wiele wypadków można było uniknąć poprzez stosowanie podstawowych zasad bezpieczeństwa. Do najczęstszych przyczyn wypadków w 2024 roku należały:
1. ludzkie:
- niewłaściwe postepowanie rolnika (m.in. niewłaściwe operowanie kończynami w strefie zagrożenia, niewłaściwy sposób obsługi zwierząt, niekorzystanie lub nieprawidłowy sposób wchodzenia i schodzenia z drabin, podestów i rusztowań),
- niewłaściwe posługiwanie się maszynami, urządzeniami i narzędziami (m.in. niewłaściwe uchwycenie, trzymanie narzędzi, środków i przedmiotów pracy, nieprawidłowy sposób wchodzenia i schodzenia z maszyn rolniczych, przyczep, wozów, niewłaściwa obsługa i eksploatacja maszyn i urządzeń rolniczych),
- nieużywanie ochron pracy i urządzeń zabezpieczających (m.in. nieużywanie odpowiedniego obuwia roboczego, nieużywanie środków ochrony indywidualnej),
2. techniczne:
- niewłaściwy stan techniczny maszyn, urządzeń i narzędzi (m.in. brak lub niewłaściwe osłony i zabezpieczenia ruchomych elementów maszyn i urządzeń rolniczych),
- niewłaściwy stan podwórza, ciągów komunikacyjnych, placów manewrowych itp. w gospodarstwie rolnym (m.in. zły stan nawierzchni),
- niewłaściwy stan obiektów budowlanych (m.in. wady konstrukcyjne budynków, schodów i stanowisk dla zwierząt, niezabezpieczone otwory zrzutowe i kanały gnojowe, progi w otworach drzwiowych, różnice poziomów nawierzchni),
3. organizacyjne.
Powyższe dane potwierdzają, iż bezpieczeństwo maszyn to nie tylko technologia lecz także kultura pracy, świadomość ryzyka i odpowiedzialność na każdym etapie życia maszyny. Każda maszyna może stać się źródłem zagrożenia, jeżeli jest użytkowana niezgodnie z instrukcją obsługi, bez zachowania podstawowych zasad bezpieczeństwa bądź w złym stanie technicznym.
Niniejszym artykułem otwieramy cykl publikacji poświęconych bezpieczeństwu maszyn, ergonomii oraz zasadom bezpieczeństwa i higieny pracy – w szczególności z maszynami wykorzystywanymi w sektorze rolno-spożywczym. W kolejnych publikacjach będziemy pisać m.in. o projektowaniu maszyn, ocenie zgodności, nadzorze rynku a także zapobieganiu wypadkom.
Źródła:
- Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (https://www.gov.pl/web/krus).
- Główny Urząd Statystyczny (https://stat.gov.pl/).
- Centralny Instytut Ochrony Pracy – Państwowy Instytut Badawczy (https://www.ciop.pl/)
- Polski Komitet Normalizacyjny (https://www.pkn.pl/).
- Dyrektywa Maszynowa 2006/42/WE (https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/?uri=celex:32006L0042).
- Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2023/1230 ws. maszyn (https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2023/1230/oj?uri=CELEX:32023R1230)
- PN-EN ISO 12100:2012 Bezpieczeństwo maszyn -- Ogólne zasady projektowania -- Ocena ryzyka i zmniejszanie ryzyka.
- Bartłomiejczak K., Nowak F, Szablewski A., Leitgeber M., Opracowanie aplikacji do analizy zagrożeń i oceny ryzyka związanego z eksploatacją maszyn i urządzeń rolniczych, ogrodniczych, leśnych, spożywczych i innych, w zakresie wymagań rozporządzenia maszynowego i dokumentów związanych – podsumowanie realizacji etapu 1, Rolnictwo Przyszłości, ISSN: 2956-6045, 3/2024.
Opracowano na podstawie wyników programu wieloletniego „Rządowy Program Poprawy Bezpieczeństwa i Warunków Pracy – VI etap, okres realizacji: lata 2023–2025”, finansowanego w zakresie badań naukowych i prac rozwojowych ze środków Narodowego Centrum Badań i Rozwoju. Koordynator Programu: Centralny Instytut Ochrony Pracy – Państwowy Instytut Badawczy.
